Bãi tập kết cát ở Phong Điền. Ảnh: Thanh Hải

Đánh giá những tác động cục bộ thì dự án thủy điện nào cũng buộc phải làm, như tác động môi trường (ảnh hưởng đến rừng, nguồn nước, các loài sinh vật thủy…), tác động về mặt xã hội (ảnh hưởng đến đời sống kinh tế của một bộ phận người dân nằm trong dự án). Còn đánh giá sự tác động lên toàn bộ nền kinh tế thì dường như chưa thấy dự án nào làm? Nói như thế có nghĩa là chúng ta làm dự án thủy điện này, cái lợi sẽ đưa lại được bao nhiêu. Cái thiệt hại mà toàn bộ nền kinh tế hoặc các mặt xã hội phải gánh chịu là như thế nào?

Ví dụ như một nhà máy thủy điện ở A Lưới. Tất nhiên điện sản xuất từ đây sẽ hòa vào mạng lưới điện quốc gia, cung cấp điện cho toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội của cả nước, dù nó chiếm với một tỷ lệ phần trăm không nhiều. Nghĩa là góp phần thực hiện mục tiêu của quốc gia về cung cấp điện. Mặt khác, nhà đầu tư cũng thu được lợi nhuận từ thủy điện đưa lại. Công ăn việc làm của các đơn vị thi công (các B) được tạo ra trong quá trình xây dựng và vận hành; ngân sách nhà nước thu được một khoản tiền…

Để thực hiện được những mục tiêu này, là một sự đánh đổi của một bộ phận người dân hoặc có thể là trên diện rộng hơn, toàn bộ một ngành, một nền kinh tế.

Gần đây, chúng ta thấy có “sự chuyển hóa” sự bất lợi của thủy điện lên một ngành của nền kinh tế, đó là lĩnh vực xây dựng. Tức là cái lợi mà nhà đầu tư (và một phần của nền kinh tế thu được) thì ngành xây dựng phải gánh chịu. Rõ nhất là cát sạn cung cấp cho ngành xây dựng. Tính từ đầu năm, giá cát ở Thừa Thiên Huế đã tăng lên đến mấy chục phần trăm, hiện tại dao động ở mức trên dưới 350.000đ/m3. Vì sao giá cát lại tăng giá đột biến như vậy? Câu trả lời là vì khan hiếm.

Bùn cát được hình thành trên các dòng sông là từ sự bào mòn từ các sườn núi trôi về. Thường cứ vào mỗi mùa lũ, lưu tốc nước chảy mạnh đã làm xói mòn các sườn núi. Trong quá trình trôi về đó, những hạt nhẹ lơ lửng trong nước sẽ trôi ra biển và một phần lưu lại ở ven sông gọi là phù sa (cung cấp chất dinh dưỡng cho cây trồng). Những hạt lớn sẽ lắng xuống lòng sông, gọi là cát. Có nhiều kích cỡ cát và sạn cung cấp cho ngành xây dựng.

Khi các nhà máy thủy điện được xây dựng, ngoài ảnh hưởng đến môi trường sống của các loại sinh vật thủy, nó là những chiếc đập chặn đứng một lượng lớn những hạt bùn cát cỡ lớn (cát). Thực tế trên các dòng sông ở Thừa Thiên Huế có đập thủy điện, lượng cát hàng năm trôi về ít hơn so với trước đây rất nhiều (nhiều người khai thác cát cho biết như vậy). Về nguyên lý, thứ gì ít, chi phí sản xuất cao… thì giá cao. Đây chính là trường hợp mặt hàng cát "khan hiếm" ở Thừa Thiên Huế trong giai đoạn hiện nay.

Giá cát đắt đỏ được phân bổ vào đâu? Tất nhiên là vào người sử dụng cát, nói rộng ra là ngành xây dựng. Người dân muốn xây dựng một ngôi nhà phải chịu chi phí đắt đỏ hơn. Doanh nghiệp muốn làm một công trình cũng chịu một chi phí tăng lên tương tự. Nhà nước cũng không phải là không chịu thiệt, đó là những công trình được sử dụng từ ngân sách nhà nước. Ở Thừa Thiên Huế hàng năm vốn đầu tư cho xây dựng cơ bản bỏ ra hàng trăm tỷ đồng, một lượng cát sạn rất lớn được mua để cung cấp cho công trình. Nếu nguồn cát dồi dào, giá rẻ, ngân sách sẽ giảm được chi phí… Điều này cho thấy, một mặt, nền kinh tế được hưởng lợi từ thủy điện nhưng mặt khác cũng phải trả giá cho thủy điện. Điều này chưa thấy có một đánh giá tổng thể nào cân bằng trong hai mặt lợi hại nói trên!? Nhưng ở đây, chúng ta thấy rất rõ một người thu được lợi, đó là những nhà đầu tư dự án thủy điện. Cát giá thấp, họ vẫn thu được tiền, giá cát lên, họ vẫn thu được tiền. Họ là người rất ít bị ảnh hưởng trong các dự án thủy điện. Trong mối quan hệ với mặt hàng ở mức độ nào đó, cái lợi mà họ nhận được là từ cái bất lợi của người sử dụng cát (người dân, doanh nghiệp, Nhà nước). Tức là, họ đã “chuyển hóa” cái bất lợi cho xã hội.

Nguyên Lê