Luật Thủ đô số 02/2016/QH16 năm 2026 được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 23/4/2026 thay thế Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 năm 2024 đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong tư duy quản trị Thủ đô trong kỷ nguyên mới. Ngay sau khi Luật Thủ đô năm 2026 được thông qua, thành phố Hà Nội nỗ lực triển khai cụ thể hóa các quy định, khẩn trương thực hiện, bảo đảm tiến độ, chất lượng để Luật Thủ đô năm 2026 sớm đi vào cuộc sống.

 Một số điểm mới tại Luật Thủ đô năm 2026

Hà Nội được áp dụng cơ chế thuận lợi hơn từ văn bản trung ương ban hành sau.

Khoản 3 Điều 5 Luật Thủ đô năm 2026 quy định trường hợp Luật, Nghị quyết của Quốc hội; Pháp lệnh, Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; nghị định của Chính phủ hoặc văn bản của cơ quan nhà nước ở trung ương được ban hành sau ngày Luật Thủ đô có hiệu lực mà có cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn cho Hà Nội thì Hội đồng nhân dân Thành phố được quyết định áp dụng. Trong khi đó, Luật Thủ đô năm 2024 chủ yếu quy định nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Thủ đô khi có khác biệt với luật khác, chưa cho phép Thành phố linh hoạt lựa chọn áp dụng ngay cơ chế thuận lợi hơn từ văn bản trung ương ban hành sau.

Hà Nội được điều chỉnh thủ tục hành chính khác quy định của trung ương.

Điểm a khoản 2 Điều 8 Luật Thủ đô năm 2026 cho phép Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Chủ tịch UBND Thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định khác về trình tự, thủ tục và thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đang được quy định trong văn bản của cơ quan nhà nước ở trung ương. Tuy nhiên, Luật đồng thời quy định rõ việc điều chỉnh không được làm phát sinh thêm thành phần hồ sơ, điều kiện thủ tục hoặc kéo dài thời gian giải quyết.

 So với Luật Thủ đô năm 2024, đây là nội dung hoàn toàn mới khi trước đây Thành phố chưa được trao quyền điều chỉnh trực tiếp các thủ tục hành chính khác với quy định chung của trung ương.

 Quy định chặt chẽ hơn về xây dựng văn bản quy phạm pháp luật.

Khoản 3 Điều 8 Luật Thủ đô năm 2026 quy định việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật của Thành phố phải thực hiện đầy đủ việc đánh giá sự cần thiết, đánh giá tác động chính sách, xác định rõ nội dung khác với quy định hiện hành và tổ chức tham vấn cơ quan trung ương, đối tượng chịu tác động. Luật cũng yêu cầu công khai dự thảo văn bản, nội dung tiếp thu, giải trình và không áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn, trừ trường hợp tạm ngưng hiệu lực hoặc bãi bỏ văn bản.

 So với Luật Thủ đô năm 2024, quy trình xây dựng cơ chế đặc thù cho Hà Nội được quy định cụ thể và chặt chẽ hơn nhằm bảo đảm tính minh bạch, tránh lạm dụng cơ chế đặc thù và tăng trách nhiệm giải trình của cơ quan ban hành văn bản.

 Lần đầu cho phép Hà Nội thí điểm cơ chế, chính sách khác luật.

Khoản 1 Điều 9 Luật Thủ đô 2026 quy định Thành phố được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định để áp dụng trên địa bàn Hà Nội. Tuy nhiên, Luật giới hạn rõ không được thí điểm đối với các lĩnh vực liên quan đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo và các vấn đề liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia.

Theo khoản 2 Điều 9, thời gian thí điểm tối đa là 05 năm và có thể gia hạn thêm nhưng không quá 05 năm.

Nội dung này chưa được quy định trong Luật Thủ đô năm 2024.

Luật quy định rõ các lĩnh vực được thí điểm

Khoản 3 Điều 9 Luật Thủ đô năm 2026 đã liệt kê cụ thể các lĩnh vực được áp dụng cơ chế thí điểm như mô hình tổ chức bộ máy, mô hình kinh tế mới dựa trên khoa học công nghệ, chuyển đổi số, nông nghiệp công nghệ cao, quản lý đô thị, khai thác nguồn lực phát triển Thủ đô và các giải pháp xử lý vấn đề ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống của người dân.

 Trong khi đó, Luật Thủ đô năm 2024 chưa có quy định cụ thể về nhóm lĩnh vực được phép áp dụng cơ chế thí điểm như Luật mới.

"Đòn bẩy chiến lược" mở ra không gian phát triển mới cho Hà Nội

Hà Nội là Thủ đô, là trung tâm chính trị, văn hoá và khoa học kĩ thuật, đồng thời là trung tâm lớn về giao dịch kinh tế và quốc tế của cả nước. Với vị thế là trái tim của cả nước, Hà Nội từng bước định hình lại mô hình phát triển theo hướng hiện đại, sáng tạo và bền vững hơn. 

Năm 2025 đánh dấu một bước tiến mang tính đột phá. Hà Nội đi đầu trong sắp xếp tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; sắp xếp 526 phường, xã, thị trấn thành 126 phường, xã. Bộ máy hệ thống chính trị theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp của thành phố đi vào hoạt động, từng bước tháo gỡ khó khăn, đi đầu trong phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính và chuyển đổi số; tạo bước chuyển mới trong tư duy và hành động kiến tạo phát triển, nâng cao chất lượng, hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Năm 2025 cũng mang ý nghĩa bản lề khi nhiều chủ trương lớn của Hà Nội được triển khai đồng bộ, tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Thành phố tiếp tục hoàn thiện thể chế, thúc đẩy quy hoạch phát triển Thủ đô và điều chỉnh quy hoạch chung với tầm nhìn dài hạn. Những quyết sách này không chỉ nhằm giải quyết bài toán tăng trưởng trước mắt mà còn định hình không gian phát triển dài hạn của Hà Nội theo hướng đô thị hiện đại, đa cực và liên kết vùng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước và Thủ đô bước vào kỷ nguyên phát triển mới, yêu cầu đổi mới mạnh mẽ mô hình tăng trưởng, thích ứng với biến động nhanh của thực tiễn đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải xây dựng một khuôn khổ pháp lý vượt trội hơn. Đặc biệt, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và nhu cầu thí điểm các mô hình quản trị mới trong các lĩnh vực như đô thị, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số càng làm rõ tính tất yếu của việc sửa đổi luật.

Từ thực tiễn triển khai Luật Thủ đô năm 2024, nhiều cơ chế đặc thù trước đây đã dần trở nên phổ biến trong hệ thống pháp luật chung, khiến tính vượt trội của luật bị thu hẹp. Theo Báo cáo tổng kết thi hành Luật Thủ đô năm 2024, dù có nhiều thành tựu song vẫn còn những điểm nghẽn cản trở đà vươn lên của Thủ đô. Bức tranh phát triển của Hà Nội vẫn còn những mảng xám: Tăng trưởng chưa thực sự bền vững; giải ngân đầu tư công bộc lộ sự chậm trễ; công tác phối hợp liên ngành, đặc biệt giữa cấp sở và cơ sở, còn thiếu thông suốt.

Do đó, việc sửa đổi Luật Thủ đô là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng tầm vị thế, hướng tới mục tiêu xây dựng Hà Nội phát triển theo định hướng “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, giữ vai trò trung tâm, dẫn dắt và lan tỏa. 

Quá trình xây dựng Luật Thủ đô năm 2026 là phát huy trí tuệ tập thể của các cơ quan, ban, ngành và địa phương sau một thời gian nghiên cứu và chuẩn bị kỹ lưỡng. Luật Thủ đô năm 2026 được xây dựng trên cơ sở quán triệt sâu sắc các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Trong quá trình thảo luận về Luật Thủ đô sửa đổi, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Thủ đô không chỉ đơn thuần là việc hoàn thiện một đạo luật cụ thể. Đây là cơ hội thực chất, bước đi có ý nghĩa chiến lược nhằm kiến tạo một mô hình thể chế phát triển mới cho Thủ đô Hà Nội với vị trí rất đặc biệt, trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời là động lực phát triển của cả nước. Đây chính là khác biệt, một yêu cầu rất lớn cho Thủ đô Hà Nội. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu phải lấy người dân làm trung tâm, mọi chính sách phát triển Thủ đô phải dựa trên cơ sở công khai, minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và nhân dân. Mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm quyền lợi và sự an toàn cho người dân Thủ đô./.