Hội thảo do TS. Tạ Minh Thuận - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội chủ trì, Hội thảo đã quy tụ nhiều chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và đại diện các sở, ban, ngành, UBND quận, huyện, thị xã, Hiệp hội làng nghề Việt Nam, nghệ nhân ưu tú và doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu sản phẩm thủ công mỹ nghệ (TCMN) tiêu biểu trao đổi, thảo luận đề xuất giải pháp phát triển bền vững, tìm đường hướng đi đúng đắn nhằm thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm TCMN Hà Nội ra thị trường quốc tế.

 TS. Tạ Minh Thuận, Phó Viện Trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội chủ trì Hội thảo.

Những vấn đề cốt lõi đã được nêu tại Hội thảo, bao gồm: (i) Lợi thế cạnh tranh từ đặc điểm sản phẩm - “chất liệu bản sắc văn hóa đặc sắc” làm nên giá trị sản phẩm. Đây là cơ sở để xây dựng chiến lược “xuất khẩu văn hóa” thay vì chỉ bán hàng hóa - định vị sản phẩm TCMN như các tác phẩm văn hóa tiêu dùng; (ii) Năng lực tổ chức sản xuất - Ổn định tương đối nhưng phân mảnh, khó mở rộng cần thiết kế chuỗi cung ứng chuyên nghiệp gắn kết hộ sản xuất - HTX - doanh nghiệp, đồng thời khuyến khích hình thành doanh nghiệp lớn, đầu tàu là đầu mối xuất khẩu trong mỗi nhóm sản phẩm; (iii) Nguồn nhân lực lành nghề nhưng đang “già hóa” và thiếu lực lượng kế cận nếu không có chính sách kịp thời (học nghề gắn công nghệ, bảo trợ nghệ nhân, môi trường sáng tạo…), nhiều nghề có thể mai một trong thập niên tới; (iv) Nguồn nguyên liệu, phụ liệu thiếu ổn định, ngày càng cạn kiệt, thiếu chứng nhận truy xuất nguồn gốc, không đảm bảo chất lượng; (v) Khả năng điều chỉnh thiết kế linh hoạt nhưng thiếu định hướng thị trường cần tổ chức nghiên cứu hành vi tiêu dùng xuất khẩu theo từng khu vực thị trường để hỗ trợ thiết kế, hình thành đội ngũ thiết kế sáng tạo kết hợp nghệ nhân - nhà thiết kế - marketer; (vi) Khả năng thâm nhập, ổn định, phát triển thị trường còn hạn chế, thương hiệu sản phẩm manh mún, khả năng nhận diện thấp, thiếu các thương hiệu quốc gia, quốc tế; (vii) Điều kiện, năng lực khai thác tiềm năng xuất khẩu nhiều hạn chế, vai trò của chính quyền mờ nhạt, vẫn thiếu sự chủ động và hỗ trợ sâu. Hạ tầng giao thông tương đối hoàn thiện ở cấp Thành phố, nhưng kết nối đến làng nghề còn yếu, hạ tầng sản xuất thiếu đồng bộ, chưa đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Năng lực quản lý và kinh doanh của doanh nghiệp còn hạn chế, cần nâng cao kỹ năng quản trị hiện đại, xây dựng chiến lược kinh doanh dài hạn, đầu tư dịch vụ hậu mãi và xây dựng đội ngũ hỗ trợ khách hàng chuyên nghiệp, thúc đẩy liên kết ngang và dọc trong sản xuất - xuất khẩu, phát triển doanh nghiệp dẫn dắt, kết nối các khâu từ sản xuất đến thị trường; (viii) Kết quả xuất khẩu qua biên giới đa số dưới hình thức ODM/OEM, giá trị gia tăng còn thấp, xuất khẩu tại chỗ chưa được quan tâm đúng mức, tiềm ẩn nhiều hạn chế, rủi ro: ô nhiễm môi tường làng nghề, phụ thuộc vào trung gian, chưa đáp ứng các tiêu chuẩn (FSC, ISO, CE…), năng lực sản xuất yếu, diện tích hẹp khó mở rộng…

TS. Vũ Thúy Hiền, Trưởng Phòng Nghiên cứu văn hóa - xã hội (Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội) báo cáo tại Hội thảo.

Các chuyên gia, nhà khoa học và nghệ nhân, doanh nghiệp tham gia Hội thảo đã đưa ra nhiều đề xuất cụ thể nhằm thúc đẩy hoạt động xuất khẩu sản phẩm TCMN một cách bền vững và hiệu quả hơn trong thời gian tới.

1. Giữ gìn bản sắc, văn hóa làng nghề trong sản phẩm xuất khẩu

Giá trị nhân văn, văn hóa truyền thống là yếu tố làm nên linh hồn của sản phẩm TCMN, và chính là “vũ khí mềm” để cạnh tranh trong thời đại kinh tế sáng tạo. Do đó, các nhà thiết kế cần dựa trên chất liệu văn hóa bản địa để tạo ra sản phẩm vừa đẹp, vừa giàu ý nghĩa, có thể kể được câu chuyện đằng sau mỗi món đồ.

PGS.TS. Nguyễn Toàn Thắng - Nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp hài hòa giữa yếu tố văn hóa - nghệ thuật - kinh doanh và khoa học công nghệ. Các sản phẩm cần được thiết kế dựa trên nghiên cứu thị trường và gắn với những giá trị văn hóa, truyền thống bản địa, từ đó nâng cao “giá trị vô hình” trong từng sản phẩm. Ông cũng đề nghị Hà Nội cần xác định rõ mặt hàng chủ lực, đẩy mạnh phát triển những thị trường mới kết hợp tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế chính sách.

Ông Nguyễn Văn Tĩnh - Nghệ nhân ưu tú ngành Mây tre đan (Làng nghề mây tre đan Phú Vinh) nhấn mạnh rằng, nếu không gìn giữ được yếu tố bản sắc, sản phẩm TCMN sẽ không còn khác biệt và sẽ mất chỗ đứng trên thị trường. Ông đề xuất kiểm soát chặt chẽ nguồn nguyên liệu từ làng nghề, tránh việc nhập nhằng giữa sản phẩm thật và giả mạo.

PGS.TS. Nguyễn Toàn Thắng, Nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phát biểu tại Hội thảo.

2. Hoàn thiện hành lang pháp lý cho ngành TCMN nói riêng và làng nghề truyền thống nói chung

Một trong những giải pháp quan trọng được nhấn mạnh là hoàn thiện hệ thống pháp lý liên quan, đặc biệt là xây dựng Luật Làng nghề, Luật Nghề TCMN, với kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý chặt chẽ để bảo vệ, phát triển các làng nghề truyền thống. TS. Tôn Gia Hóa - Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam nhấn mạnh, luật pháp sẽ góp phần thúc đẩy việc chuẩn hóa sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, vốn là những yếu tố rất được chú ý trong thương mại quốc tế hiện nay.

Bên cạnh đó, các chuyên gia như PGS.TS Bùi Tất Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược Phát triển thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư, TS. Bùi Văn Tuấn, phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế cũng đề cao hợp tác đa chiều, hướng tới phát triển làng nghề theo mô hình công nghiệp văn hóa, học hỏi kinh nghiệm từ Nhật Bản. Hàn Quốc và Trung Quốc trong việc hình thành các tập đoàn lớn về công nghiệp văn hóa để xây dựng các mô hình phù hợp với Việt Nam, đặc biệt là Hà Nội.

PGS.TS. Bùi Tất Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược Phát triển thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư phát biểu tại Hội thảo.

3. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Vấn đề đào tạo nguồn nhân lực tiếp tục là mối quan tâm lớn, NGƯT Trịnh Quốc Đạt - Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam cho biết, cần có chương trình đào tạo bài bản cả cho đội ngũ nghệ nhân lẫn nhà quản lý doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực như marketing, thương mại điện tử, thiết kế sản phẩm và quản lý tài chính.

Ngoài ra quan điểm này cũng được PGS.TS. Trần Thị Ngọc Quyên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu sáng tạo, Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội bổ sung thêm ý tưởng về đề xuất xây dựng “không gian sáng tạo làng nghề”, kết nối các nghệ nhân, nhà thiết kế, sinh viên và doanh nghiệp để tạo ra các sản phẩm mang tính sáng tạo cao, bắt kịp xu hướng tiêu dùng và thị hiếu quốc tế.

NGƯT Trịnh Quốc Đạt, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam phất biểu tại hội thảo.

4. Xây dựng chiến lược định vị thương hiệu, nâng cao nhận diện sản phẩm

TS. Nguyễn Như Chinh, Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam chỉ ra rằng phần lớn các làng nghề hiện nay chưa chú trọng xây dựng thương hiệu. Trong bối cảnh thị trường toàn cầu đang cạnh tranh khốc liệt, việc thiếu chiến lược xây dựng thương hiệu khiến các sản phẩm TCMN Hà Nội khó vươn xa và bị đánh đồng với các sản phẩm giá rẻ từ các quốc gia khác.

Hà Nội có hai làng nghề (Bát Tràng, Vạn Phúc) là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo trên toàn thế giới, có nhiều sản phẩm là sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao. Tuy nhiên, hiện tại hai làng nghề này chưa có sản phẩm được công nhận là thương hiệu quốc gia. Các chuyên gia gợi ý sản phẩm TCMN Hà Nội cần tham khảo mô hình Gốm sứ Minh Long (Bình Dương); Gốm sứ Chu Đậu (Hải Dương) trong xây dựng thương hiệu quốc gia, đồng thời xây dựng hình ảnh và gắn kết sản phẩm với trải nghiệm văn hóa, du lịch: tạo clip trải nghiệm làng nghề, tổ chức tour tham quan, xây dựng các điểm giới thiệu sản phẩm tại phố cổ, di tích nổi tiếng, sân bay, khách sạn, trung tâm thương mại... Đây là mô hình cần được nhân rộng nhằm thu hút khách quốc tế và nâng cao giá trị văn hóa trong từng sản phẩm.

 TS. Nguyễn Như Chinh, Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam

 5. Cải tiến mẫu mã, đảm bảo chất lượng và gắn với công nghệ

Một trong những thách thức lớn là việc lạm dụng sản xuất hàng loạt nhưng thiếu kiểm soát chất lượng, khiến sản phẩm TCMN mất đi bản sắc, không đồng đều và khó giữ chân khách hàng quốc tế. Đa số các chuyên gia cho rằng, cần áp dụng công nghệ hiện đại ở mức vừa phải, nhằm hỗ trợ nâng cao năng suất và độ chính xác trong sản xuất, nhưng vẫn giữ lại giá trị thủ công truyền thống - yếu tố tạo nên “hồn cốt” văn hóa của sản phẩm. 

Ngoài ra quan điểm này cũng được PGS.TS. Trần Thị Ngọc Quyên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu sáng tạo, Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội bổ sung thêm ý tưởng về đề xuất xây dựng “không gian sáng tạo làng nghề”, kết nối các nghệ nhân, nhà thiết kế, sinh viên và doanh nghiệp để tạo ra các sản phẩm mang tính sáng tạo cao, bắt kịp xu hướng tiêu dùng và thị hiếu quốc tế.

6. Thúc đẩy liên kết vùng, hợp tác quốc tế và xúc tiến thương mại

Một loạt giải pháp về mở rộng thị trường cũng được đề xuất: từ việc hợp tác giữa các làng nghề, liên kết vùng nguyên liệu - sản xuất - tiêu thụ, cho tới việc đẩy mạnh xúc tiến thương mại, tham gia hội chợ quốc tế và kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước trong việc tổ chức hội chợ định kỳ, triển lãm sản phẩm làng nghề, cũng như cung cấp dữ liệu thị trường, đào tạo xuất khẩu và tư vấn pháp lý cho các doanh nghiệp nhỏ trong lĩnh vực TCMN.

Sản phẩm TCMN cũng nên được tích hợp vào các hoạt động du lịch văn hóa tại Hà Nội, biến làng nghề thành điểm đến du lịch hấp dẫn cho khách quốc tế - từ đó mở rộng thị trường tiêu thụ, nâng cao nhận thức về giá trị của sản phẩm Việt.

PGS.TS. Nguyễn Chí Mỳ, Nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội

Kết quả Hội thảo

Hội thảo đã đưa ra nhiều góc nhìn đa chiều và giải pháp thiết thực nhằm giải quyết các nút thắt trong phát triển và xuất khẩu sản phẩm TCMN từ làng nghề Hà Nội. Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Chí Mỳ - Nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội đánh giá “Đề tài đã xây dựng được hệ thống cơ sở lý luận chặt chẽ, đặc biệt là bộ tiêu chí đánh giá tiềm năng và thực trạng xuất khẩu sản phẩm làng nghề truyền thống. Bộ tiêu chí này có tính khoa học, khả thi, vẽ lên bức tranh toàn diện về xuất khẩu sản phẩm làng nghề truyền thống”.

Thứ nhất, các tham luận đã làm rõ bức tranh toàn diện về thực trạng xuất khẩu sản phẩm TCMN từ làng nghề truyền thống Hà Nội, chỉ ra những kết quả tích cực trong phát triển thị trường, bảo tồn nghề truyền thống và nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời phân tích những tồn tại lớn như: sản xuất nhỏ lẻ, thiếu đổi mới mẫu mã, hạn chế về marketing, logistics, tiêu chuẩn quốc tế và năng lực tiếp cận thị trường.

Thứ hai, hội thảo đã thống nhất khẳng định vai trò của làng nghề không chỉ là đơn vị sản xuất kinh tế mà còn là chủ thể gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, là thành tố quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa - một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của Thủ đô theo tinh thần Nghị quyết 09-NQ/TU. Việc thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm làng nghề chính là con đường kết hợp giữa “ngoại giao văn hóa - thương mại văn hóa - bản sắc văn hóa” trong thời kỳ toàn cầu hóa.

Thứ ba, nhiều ý kiến đã đề xuất các giải pháp thiết thực, có tính khả thi cao, như: Tăng cường liên kết vùng và chuỗi cung ứng ngành hàng TCMN; Phát triển hạ tầng logistics và trung tâm sáng tạo làng nghề; Hỗ trợ làng nghề xây dựng thương hiệu, thiết kế mẫu mã, chuẩn hóa sản phẩm theo tiêu chuẩn quốc tế; Đẩy mạnh xuất khẩu tại chỗ thông qua du lịch văn hóa - làng nghề; Đào tạo nguồn nhân lực trẻ và chuyển đổi số cho cộng đồng làng nghề; Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và hoàn thiện chính sách xúc tiến thương mại, xúc tiến văn hóa quốc tế.

Có thể thấy, trong bối cảnh toàn cầu hóa, nếu biết tận dụng tốt cơ hội, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa nghệ thuật và công nghệ, giữa văn hóa và thương mại, thì sản phẩm thủ công Việt Nam hoàn toàn có thể vươn ra thế giới, khẳng định bản sắc riêng và góp phần nâng tầm hình ảnh quốc gia, dân tộc.

Thực hiện: Phòng Nghiên cứu Văn hóa