Cơ sở pháp lý để phát huy vai trò người dân trong quản trị địa phương

Điểm b khoản 2 Điều 7 Luật Thủ đô năm 2026 trao cho Ủy ban nhân dân Thành phố thẩm quyền: “Quy định cơ chế, biện pháp phát huy dân chủ ở cơ sở, huy động sự tham gia của người dân trong quản trị địa phương; cơ chế khoán việc và cơ chế khác để phát huy vai trò tự quản của thôn, tổ dân phố.” Quy định này tạo cơ sở để Thành phố thiết kế các hình thức tham gia phù hợp với đặc điểm dân cư, điều kiện tổ chức và yêu cầu quản lý tại từng địa bàn.

Sự tham gia của người dân được đặt trong mối quan hệ với tổ chức và hoạt động của cộng đồng dân cư. Điểm c khoản 1 Điều 7 giao Hội đồng nhân dân Thành phố quy định việc thành lập, tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố phù hợp với mức độ đô thị hóa, điều kiện thực tiễn phát triển kinh tế, xã hội của Thủ đô. Kết hợp hai quy định cho thấy tổ chức cộng đồng cần được xây dựng phù hợp với thực tế, đồng thời có cơ chế để phát huy năng lực tự quản và huy động người dân cùng giải quyết công việc chung.

Luật cũng xác định trách nhiệm của chính quyền trong bảo đảm điều kiện cho người dân tham gia giám sát. Điểm c khoản 1 Điều 33 quy định trách nhiệm công khai, minh bạch, tăng cường giải trình về sử dụng quỹ đất, thực hiện dự án đầu tư, thủ tục hành chính và các nội dung khác theo pháp luật để Nhân dân được biết, tham gia ý kiến, giám sát việc thực hiện Luật. Đây là cơ sở để gắn quyền tiếp cận thông tin với khả năng đóng góp ý kiến và theo dõi hoạt động quản lý.

Đối với quá trình xây dựng chính sách, điểm d khoản 3 Điều 8 quy định việc tham vấn, lấy ý kiến đối tượng chịu tác động trực tiếp, truyền thông nội dung và đăng tải hồ sơ dự thảo cùng nội dung tiếp thu, giải trình. Khoản 4 Điều 33 xác định trách nhiệm giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp của Thành phố và các tổ chức thành viên. Các quy định này tạo sự kết nối giữa tham gia trực tiếp của người dân với hoạt động giám sát, phản biện thông qua tổ chức đại diện.

Hội nghị đại biểu nhân dân là diễn đàn để người dân tham gia bàn bạc, đóng góp ý kiến về những vấn đề gắn với đời sống cộng đồng. Nguồn: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội.

Những khả năng nâng cao chất lượng quản trị từ sự tham gia của người dân

Thứ nhất, giúp chính quyền nhận diện sát nhu cầu và vấn đề thực tiễn. Người dân trực tiếp sử dụng hạ tầng, dịch vụ và chịu tác động của các quyết định quản lý tại địa phương. Những phản ánh về vệ sinh môi trường, chiếu sáng, không gian sinh hoạt chung hoặc việc giải quyết thủ tục hành chính có thể cung cấp thông tin cụ thể về những bất cập cần xử lý. Cơ chế huy động sự tham gia theo Điều 7 mở điều kiện để nguồn thông tin này được tiếp nhận có tổ chức và sử dụng trong quá trình quản trị.

Để phát huy giá trị, hình thức lấy ý kiến cần phù hợp với từng nhóm dân cư, kết hợp trao đổi trực tiếp với các kênh tiếp nhận thuận tiện. Nội dung tham vấn phải rõ vấn đề, dễ hiểu và dành thời gian hợp lý để người dân đóng góp. Chất lượng tham gia được thể hiện ở mức độ ý kiến được phân tích, xem xét và phản hồi, qua đó giúp chính quyền lựa chọn giải pháp phù hợp hơn với nhu cầu thực tế.

Thứ hai, phát huy năng lực tự quản và trách nhiệm đối với công việc chung. Cơ chế tại điểm b khoản 2 Điều 7 tạo cơ sở để Thành phố nghiên cứu quy định cụ thể về khoán việc và các hình thức phát huy tự quản của thôn, tổ dân phố. Từ đó, cộng đồng có thể được tạo điều kiện chủ động tham gia những hoạt động phù hợp với khả năng và quy định pháp luật, như giữ gìn vệ sinh, chăm sóc không gian chung, xây dựng nếp sống văn minh.

Việc cụ thể hóa cơ chế cần làm rõ công việc, điều kiện thực hiện, trách nhiệm, nguồn lực và cách đánh giá kết quả. Sự tham gia phải bảo đảm tự nguyện, công khai, phù hợp với điều kiện của cộng đồng. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm quản lý của chính quyền với phần việc cộng đồng tham gia, tránh chuyển nghĩa vụ của cơ quan nhà nước sang người dân hoặc tạo thêm những khoản đóng góp thiếu căn cứ.

Thứ ba, mở rộng cơ hội để người dân chủ động đề xuất cải thiện không gian sống. Điểm đ khoản 1 Điều 12 xác định nguyên tắc: “Ưu tiên, hỗ trợ tổ chức, cộng đồng dân cư tự đề xuất, tự thực hiện dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị.” Quy định này cho thấy người dân có thể tham gia ngay từ khâu hình thành đề xuất, đóng góp ý tưởng và tổ chức thực hiện theo các điều kiện, trình tự có liên quan.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đối với những nhu cầu cải thiện hạ tầng, tiện ích và cảnh quan gắn trực tiếp với đời sống cộng đồng. Điểm d khoản 1 Điều 12 đồng thời đặt ra yêu cầu hài hòa lợi ích người dân, Nhà nước, doanh nghiệp; ưu tiên tái định cư tại chỗ và cải thiện môi trường sống, sinh kế. Vì vậy, việc hỗ trợ sáng kiến cộng đồng cần đi cùng hướng dẫn về quy hoạch, kỹ thuật, thủ tục và bảo đảm quyền lợi của các chủ thể liên quan.

Thứ tư, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền. Khi thông tin về đất đai, dự án và thủ tục hành chính được công khai, người dân có thêm căn cứ để theo dõi, đối chiếu và phản ánh những bất cập. Trách nhiệm tại Điều 33 vì thế cần được thực hiện bằng thông tin đầy đủ, kịp thời, dễ tiếp cận và có đầu mối tiếp nhận phản hồi rõ ràng.

Cùng với giám sát trực tiếp của người dân, hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên góp phần tổng hợp kiến nghị, theo dõi việc giải quyết và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cộng đồng. Sự phối hợp này giúp quá trình tham gia được duy trì từ lúc hình thành chính sách đến khi thực hiện. Quan điểm cần được quán triệt là mở rộng sự tham gia phải gắn với trách nhiệm tiếp nhận, xử lý và giải trình của cơ quan có thẩm quyền.

Luật Thủ đô năm 2026 tạo cơ sở để Hà Nội phát huy vai trò người dân trong quản trị địa phương thông qua dân chủ ở cơ sở, tự quản cộng đồng, tham gia xây dựng chính sách và giám sát thực hiện. Hiệu quả của các cơ chế cần được đánh giá bằng khả năng giải quyết công việc chung, mức độ đáp ứng kiến nghị chính đáng và những cải thiện trong đời sống. Khi người dân được cung cấp thông tin, có điều kiện đóng góp và nhận được phản hồi có trách nhiệm, sự tham gia sẽ trở thành nguồn lực nâng cao chất lượng quản trị và củng cố niềm tin đối với chính quyền./.

Quét mã tải tài liệu tại đây

Phòng Nghiên cứu Tổng hợp (Thực hiện)