Qua thơ văn, lắm trường hợp, từ “mai” còn gây sự tranh luận nhiều chiều. Chẳng hạn như khi đọc hai câu thơ của Nguyễn Du “Mai cốt cách, tuyết tinh thần/ Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười” có người bảo là mai vàng, nhưng riêng tôi thì đồng tình với những người cho là bạch mai, vì như thế mới đúng ý “mai cốt cách, tuyết tinh thần”. Nhưng khi đọc hai câu thơ của Cao bá Quát “Thập tải luân giao câu cổ kiếm/ Nhất sinh đệ thủ bái mai hoa” để nắm bắt xem tác giả muốn đề cập mai gì e phải tìm hiểu hoàn cảnh ra đời của nó. Và có lẽ hai câu thơ nổi tiếng của Mãn Giác thiền sư “Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận/ Đình tiền tạc dạ nhất chi mai” là trường hợp rất điển hình được nhiều người nhắc tới khi bình luận về mai. Việc nhận định mai trong hai câu thơ này cũng khó đồng nhất giữa mọi người, vẫn có người cho đó là mai vàng, và cũng nhiều người đồng tình với quan điểm nhìn nhận bạch mai. Điều trớ trêu là trong thực tế lại có một loài hoa khá phổ biến mang tên nhất chi mai, và điều này đã làm cho một số ít người hiểu nhầm ý thơ của thiền sư Mãn Giác.
Loài hoa nhất chi mai còn có tên gọi là hồng mai, và theo tôi thì tên gọi này có ý nghĩa thực tế hơn, đó là một tên gọi tượng hình, góp phần vào việc nhận dạng. Hồng mai có tên tiếng Anh là Peregrina hay Spicy Jatropha, tên khoa học là Jatropha integerrima, thuộc họ Thầu dầu – Euphorbiaceae. Đây là loài cây bụi thường xanh, cao trung bình 1 - 3m; cành nhánh mềm mại, hơi trườn. Lá đơn nguyên hình xoan thuôn, bầu dục hay xẻ thùy, màu xanh thẫm, thường tập trung đầu cành. Hoa mọc thành cụm hình xim, đơn tính, hoa cái mọc ở trung tâm, chung quanh là khoảng 4- 6 hoa đực với tràng hoa 5 cánh, nhị mang hai bao phấn vàng tạo thành đường viền đẹp mắt. Có người gặp cây vào buổi sáng sớm thấy hoa màu trắng, một lúc khác gặp cây vào khoảng 9-10 giờ sáng thấy hoa phớt hồng, trưa chiều gặp cây ở một nơi khác lại có hoa màu đỏ hoặc hồng thắm, cứ tưởng là nhiều loài hay nhiều giống khác nhau. Đây là điều thú vị cho người thích thưởng lãm hoa.
Hiện nay, nhiều nhà sản xuất hoa cảnh sản xuất hàng loạt chậu hoa hồng mai lá xẻ, với cỡ cây thấp chừng 30 - 50cm, đang được thị trường ưa chuộng. Có lẽ đây là một trong những giống hoa ngắn ngày dễ sản xuất, tăng thu nhập đáng kể cho các chủ vườn. Cây dễ tính, dễ trồng, ưa sáng nhưng chịu được bóng, chịu được khô hạn và đất nghèo dinh dưỡng. Ở chân đất giàu mùn, thoát nước tốt, cây sinh trưởng khỏe, tốc độ sinh trưởng nhanh, gần như trổ hoa quanh năm. Có thể nhân giống bằng giâm cành hoặc gieo hạt.
Ở Huế, hồng mai được trồng khá phổ biến khắp nơi, từ các vườn hoa trong sân vườn đình chùa đến các sân vườn tư thất.
Đỗ Xuân Cẩm