Hà Nội sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú, từ các di tích lịch sử, công trình kiến trúc có giá trị đến những không gian văn hóa và di sản văn hóa phi vật thể được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là những dấu tích của quá khứ mà còn là những giá trị tạo nên bản sắc, sức hấp dẫn và nguồn lực nội sinh của Thủ đô. Trong quá trình đô thị hóa và phát triển, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo vệ, gìn giữ di sản, mà còn phải tìm cách để những giá trị ấy tiếp tục được phát huy, hiện diện trong đời sống đương đại và đóng góp vào sự phát triển của Thành phố.

Muốn thực hiện được điều đó, nguồn lực là một trong những điều kiện quan trọng. Bên cạnh ngân sách nhà nước, sự tham gia của tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân và cộng đồng có thể bổ sung thêm nguồn lực cho công tác bảo vệ, cải tạo và phát huy giá trị văn hóa. Tư duy này được thể hiện rõ tại điểm a khoản 1 Điều 15 Luật Thủ đô năm 2026, theo đó Hội đồng nhân dân Thành phố quy định chính sách khuyến khích, huy động nguồn lực xã hội hóa và sử dụng ngân sách nhà nước để bảo vệ, phát triển văn hóa, thể thao của Thủ đô; đồng thời hỗ trợ cá nhân, tổ chức cải tạo, bảo vệ khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử và công trình kiến trúc có giá trị.

Quy định trên cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà cần có sự tham gia của toàn xã hội. Nguồn lực xã hội hóa, nếu được huy động và sử dụng phù hợp, có thể góp phần giảm áp lực về nguồn lực công, đồng thời tạo điều kiện để các giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc được bảo vệ và phát huy hiệu quả hơn.

Từ đây, vấn đề không còn dừng ở việc giữ lại những gì đã có, mà là làm thế nào để di sản tiếp tục có đời sống trong xã hội hiện đại mà không đánh mất giá trị cốt lõi. Đây cũng là điểm mở để Hà Nội phát triển những cơ chế mới nhằm gắn bảo tồn với phát huy giá trị, huy động nguồn lực xã hội với phát triển văn hóa, qua đó tạo thêm điều kiện để di sản trở thành một bộ phận hữu cơ của quá trình phát triển Thủ đô.

Phát triển công nghiệp văn hóa, mở rộng nguồn lực cho di sản

Một trong những điểm đáng chú ý của Luật Thủ đô là tạo thêm cơ sở pháp lý để văn hóa không chỉ được bảo vệ mà còn được tổ chức, khai thác và phát triển theo hướng trở thành một nguồn lực của kinh tế đô thị. Điểm c khoản 1 Điều 15 quy định Hội đồng nhân dân Thành phố có thẩm quyền quy định tổ chức, hoạt động, cơ chế quản lý, chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển khu phát triển thương mại và văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa và các loại hình tổ chức, thiết chế văn hóa khác. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành những không gian mà trong đó hoạt động văn hóa, sáng tạo có thể gắn kết với thương mại, dịch vụ, du lịch và các hoạt động kinh tế phù hợp.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đối với việc phát huy giá trị di sản. Một công trình kiến trúc, một khu phố, làng nghề hay một không gian văn hóa nếu chỉ được nhìn nhận như đối tượng cần bảo vệ thì giá trị của nó có thể bị giới hạn trong phạm vi bảo tồn.

Cùng với phát triển công nghiệp văn hóa, Luật Thủ đô cũng mở thêm một hướng huy động nguồn lực cho việc quản lý, khai thác các công trình kiến trúc có giá trị. Điểm b khoản 2 Điều 15 quy định Ủy ban nhân dân Thành phố có thẩm quyền quy định cơ chế hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác, sử dụng công trình kiến trúc có giá trị. Đây là cơ chế có ý nghĩa trong bối cảnh nguồn lực cho bảo tồn và phát huy các công trình có giá trị cần được đa dạng hóa. Nhà nước giữ vai trò quản lý, định hướng và bảo đảm các yêu cầu về bảo vệ giá trị công trình; trong khi đó, nguồn lực xã hội có thể được huy động về vốn, công nghệ, năng lực quản trị và phương thức tổ chức khai thác.

Với cơ chế này, những công trình kiến trúc có giá trị, trong đó có thể bao gồm các biệt thự, công trình và không gian đô thị có giá trị lịch sử, kiến trúc, có thêm cơ hội được bảo tồn gắn với việc sử dụng phù hợp. Một công trình được giữ gìn nhưng đồng thời có đời sống mới thông qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, sáng tạo hoặc dịch vụ phù hợp sẽ có khả năng tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị, thay vì chỉ tồn tại như một dấu tích của quá khứ. Tuy nhiên, khai thác giá trị không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Việc hợp tác, quản lý và sử dụng phải đặt trong khuôn khổ pháp luật, bảo đảm giữ gìn các yếu tố gốc, giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và lợi ích cộng đồng.

Nguồn lực cho di sản cũng không chỉ được hiểu là nguồn vốn. Điểm d khoản 1 Điều 15 quy định chính sách ưu đãi, hỗ trợ người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, nghệ nhân và người thực hành di sản văn hóa phi vật thể. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể, có chủ thể tiếp nối và trao truyền. Bởi vậy, phát triển công nghiệp văn hóa và huy động nguồn lực xã hội cần được đặt trong một hệ sinh thái rộng hơn, trong đó có nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, công nghệ, năng lực sáng tạo và đặc biệt là con người.

Gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc - những giá trị nghề truyền thống được kết nối với hoạt động sáng tạo, thương mại và phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội. Nguồn ảnh: Báo Dân Việt

Để di sản trở thành nguồn lực phát triển bền vững của Thủ đô

Những quy định của Luật Thủ đô cho thấy phát huy giá trị di sản cần được đặt trong một cách tiếp cận rộng hơn: di sản vừa là đối tượng cần bảo vệ, vừa là nguồn lực có thể đóng góp cho sự phát triển của Thủ đô. Điểm a và điểm c khoản 1 Điều 15 đã tạo cơ sở cho việc huy động nguồn lực xã hội, phát triển các khu phát triển thương mại và văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa; trong khi điểm b khoản 2 Điều 15 mở ra cơ chế hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác, sử dụng công trình kiến trúc có giá trị. Các quy định này chỉ thực sự có ý nghĩa khi được cụ thể hóa thành những mô hình khai thác phù hợp trong thực tiễn.

Tuy nhiên, khai thác giá trị di sản không thể đặt trên mục tiêu kinh tế đơn thuần. Việc sử dụng công trình, không gian và các giá trị văn hóa phải bảo đảm không làm suy giảm những giá trị cần được bảo vệ. Vì vậy, cùng với việc tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa, thương mại, du lịch và sáng tạo, cần xác lập rõ giới hạn khai thác, trách nhiệm của các chủ thể tham gia và yêu cầu bảo vệ giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc của từng di sản. Giá trị kinh tế phải được hình thành trên nền tảng bảo tồn, thay vì bảo tồn phải thích nghi với yêu cầu kinh doanh.

Một điểm đáng chú ý khác là Luật Thủ đô không chỉ hướng tới nguồn lực tài chính mà còn quan tâm đến chủ thể trực tiếp tạo lập và trao truyền các giá trị văn hóa. Điểm d khoản 1 Điều 15 quy định chính sách ưu đãi, hỗ trợ người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, nghệ nhân và người thực hành di sản văn hóa phi vật thể. Điều này cho thấy phát huy di sản cần gắn với việc tạo điều kiện để những chủ thể văn hóa tiếp tục thực hành, sáng tạo và truyền lại các giá trị cho thế hệ sau.

Từ đó, mục tiêu của chính sách không phải biến mọi di sản thành một sản phẩm kinh doanh, mà là làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống của Thủ đô. Một công trình kiến trúc có giá trị được bảo tồn và sử dụng phù hợp; một làng nghề có thêm cơ hội phát triển; một nghệ nhân có điều kiện truyền nghề; một không gian văn hóa có khả năng kết nối với các hoạt động sáng tạo, giáo dục và du lịch là những hình thức khác nhau để di sản tiếp tục tạo ra giá trị trong xã hội đương đại.

Luật Thủ đô đã tạo lập những cơ sở pháp lý quan trọng để Hà Nội chuyển từ tư duy chỉ “giữ gìn” sang “giữ gìn gắn với phát huy”. Đồng thời, tạo thêm cơ sở để Hà Nội phát huy giá trị di sản thông qua việc huy động nguồn lực xã hội và phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là hướng đi phù hợp để các giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc tiếp tục được lan tỏa, tạo ra những sản phẩm và giá trị mới trong đời sống đương đại. Khi được tổ chức phù hợp, nguồn lực xã hội và công nghiệp văn hóa sẽ cùng góp phần bảo tồn, phát huy di sản và tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô. Qua đó, di sản có thể trở thành một nguồn lực văn hóa quan trọng, góp phần xây dựng Hà Nội hiện đại, sáng tạo, giàu bản sắc và có sức hấp dẫn trong giai đoạn phát triển mới.

Quét mã tải tài liệu tại đây

Phòng Nghiên cứu Tổng hợp (Thực hiện)