Vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ) và bước chuyển trong kiểm soát ô nhiễm không khí Thủ đô

Một trong những chính sách đột phá của Luật Thủ đô 2026 trong lĩnh vực bảo vệ môi trường là việc thiết lập cơ chế xây dựng vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ) nhằm kiểm soát nguồn phát thải từ hoạt động giao thông đô thị, góp phần cải thiện chất lượng không khí. Theo điểm e khoản 1 Điều 13, Hội đồng nhân dân Thành phố quy định phạm vi vùng phát thải thấp để hạn chế các phương tiện giao thông nhằm cải thiện chất lượng không khí; đồng thời quy định các biện pháp được áp dụng trong vùng phát thải thấp theo lộ trình phù hợp. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Hà Nội chủ động triển khai các giải pháp kiểm soát khí thải, phù hợp với đặc điểm của một đô thị lớn có mật độ dân cư và phương tiện giao thông cao.

Vùng phát thải thấp là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm phát thải giao thông, thúc đẩy chuyển đổi phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Ảnh: VinBus

Việc triển khai vùng phát thải thấp không chỉ tập trung vào hạn chế các phương tiện có mức phát thải lớn mà còn gắn với các chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện và phát triển hệ thống giao thông xanh. Cụ thể, điểm g khoản 1 Điều 13 quy định chính sách hỗ trợ đầu tư phát triển hạ tầng giao thông sử dụng năng lượng sạch, giao thông phi cơ giới; hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng năng lượng sạch; đồng thời áp dụng các biện pháp hạn chế phương tiện giao thông phát thải gây ô nhiễm môi trường. Bên cạnh đó, Luật định hướng phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, bao gồm đầu tư đường vành đai, trung tâm logistics và ứng dụng công nghệ cao trong quản lý, điều hành giao thông theo quy định tại điểm c, điểm d khoản 1 Điều 13, qua đó nâng cao hiệu quả vận tải và giảm áp lực phát thải trong khu vực đô thị.

Việc hình thành vùng phát thải thấp thể hiện sự chuyển đổi trong tư duy quản lý môi trường, từ xử lý ô nhiễm sau khi phát sinh sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguồn phát thải ngay từ đầu. Chính sách này không chỉ góp phần giảm bụi mịn, khí thải giao thông mà còn tạo nền tảng để Hà Nội từng bước xây dựng mô hình đô thị xanh, hiện đại, trong đó phát triển giao thông gắn với bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Chế tài nghiêm minh nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường

Bên cạnh các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm, Luật Thủ đô 2026 tạo bước đột phá trong việc nâng cao hiệu quả xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường thông qua việc trao thêm thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân Thành phố trong việc quy định một số cơ chế xử lý vi phạm hành chính đặc thù. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao tính răn đe, khắc phục tình trạng một số tổ chức, doanh nghiệp chưa thực sự coi trọng trách nhiệm bảo vệ môi trường, thậm chí có trường hợp xem việc xử phạt như một chi phí phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo điểm b khoản 1 Điều 14, HĐND Thành phố được quy định mức tiền phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường trên địa bàn Thành phố cao hơn nhưng không quá 02 lần mức tiền phạt chung và thẩm quyền phạt tiền tương ứng do Chính phủ quy định đối với hành vi vi phạm tương ứng. Quy định này tạo điều kiện để Hà Nội chủ động áp dụng cơ chế xử lý phù hợp với đặc điểm của một đô thị lớn, nơi có mật độ dân cư cao, hoạt động sản xuất, kinh doanh đa dạng và yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng cấp thiết.

Kiểm soát nguồn thải, xử lý chất thải đúng quy định là yêu cầu quan trọng trong bảo vệ môi trường đô thị. Ảnh: URENCO

Đặc biệt, điểm g khoản 2 Điều 14 quy định HĐND Thành phố được quy định việc ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình xây dựng vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ môi trường nhưng không thực hiện yêu cầu dừng hành vi vi phạm, không chấp hành quyết định đình chỉ hoạt động hoặc không thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả. Đây là biện pháp có tính răn đe cao, tác động trực tiếp đến hoạt động của các cơ sở vi phạm, buộc các chủ thể phải nghiêm túc tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.

Với những quy định mới, Luật Thủ đô 2026 thể hiện sự chuyển đổi từ tư duy xử lý vi phạm sau khi xảy ra sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát và ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm. Các cơ chế xử lý mạnh mẽ không chỉ góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật mà còn thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, hướng tới mô hình sản xuất xanh, thân thiện với môi trường và phát triển bền vững.

Liên kết vùng Thủ đô trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững

Thực tiễn cho thấy, các vấn đề môi trường như ô nhiễm không khí, nguồn nước và quản lý chất thải không bị giới hạn bởi địa giới hành chính của từng địa phương. Vì vậy, Luật Thủ đô 2026 đặt ra yêu cầu quản lý môi trường theo hướng liên kết vùng, nhằm huy động sự phối hợp giữa Hà Nội và các địa phương trong vùng Thủ đô để giải quyết hiệu quả những thách thức có tính liên tỉnh.

Theo khoản 4 Điều 28, việc quy hoạch, đầu tư phát triển các dự án liên kết vùng Thủ đô phải bảo đảm yêu cầu phối hợp trong quản lý môi trường, nguồn nước, xử lý các vấn đề ô nhiễm không khí, nguồn nước và kiểm soát các tác động có phạm vi liên vùng. Đồng thời, Điều 30 quy định cơ chế phối hợp bảo vệ môi trường vùng Thủ đô, bao gồm quản lý, cải thiện chất lượng không khí theo khu vực chịu tác động; quản lý nước thải theo lưu vực sông và hệ thống thoát nước; quản lý chất thải rắn theo chuỗi từ phát sinh, thu gom, vận chuyển đến xử lý.

Trong cơ chế này, Hà Nội giữ vai trò điều phối trong cơ chế phối hợp bảo vệ môi trường vùng Thủ đô, trên cơ sở bảo đảm hài hòa lợi ích, chia sẻ trách nhiệm và tuân thủ pháp luật. Các địa phương có trách nhiệm cung cấp, chia sẻ dữ liệu môi trường; kết nối hệ thống quan trắc, giám sát ô nhiễm; phối hợp kiểm tra, thanh tra và xử lý các nguồn phát thải có ảnh hưởng đến nhiều địa phương theo quy định của Luật.

Đặc biệt, Luật cho phép các địa phương trong vùng Thủ đô, trên cơ sở thống nhất với nhau, áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường nghiêm ngặt hơn so với quy định chung, trong đó có quy định mức phí bảo vệ môi trường cao hơn đối với nước thải, bụi và khí thải công nghiệp; yêu cầu quan trắc tự động, liên tục đối với các nguồn thải có nguy cơ gây ô nhiễm. Đây là cơ chế quan trọng nhằm tăng cường trách nhiệm của các chủ thể phát thải, tạo nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường và thúc đẩy sự phối hợp đồng bộ giữa các địa phương.

Với cách tiếp cận quản lý môi trường theo không gian vùng, Luật Thủ đô 2026 khẳng định bảo vệ môi trường không chỉ là nhiệm vụ riêng của Hà Nội mà là trách nhiệm chung của toàn vùng Thủ đô. Sự liên kết, chia sẻ dữ liệu và phối hợp hành động giữa các địa phương sẽ tạo nền tảng quan trọng để xây dựng mô hình quản trị môi trường hiệu quả, hướng tới không gian phát triển xanh, bền vững và có khả năng thích ứng trước những thách thức môi trường trong tương lai.

Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên

Luật Thủ đô 2026 định hướng Hà Nội phát triển theo mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, trong đó chú trọng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát sinh chất thải và thúc đẩy các giải pháp công nghệ thân thiện với môi trường. Theo điểm e khoản 1 Điều 26, các dự án sử dụng công nghệ cao, tiên tiến trong lĩnh vực môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, xử lý chất thải, nước thải được xác định là nhóm dự án được ưu đãi, hỗ trợ đầu tư.

Bên cạnh đó, điểm i khoản 1 Điều 13 quy định các chính sách giảm phát thải nhựa trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và sinh hoạt; đồng thời hỗ trợ, ưu đãi đối với hoạt động tái chế rác thải, xử lý chất thải bằng kỹ thuật hiện có tốt nhất và quản lý chất thải rắn theo chuỗi từ phát sinh, thu gom, vận chuyển đến xử lý. Luật cũng chú trọng hỗ trợ di dời các cơ sở sản xuất trong khu dân cư, các ngành nghề không khuyến khích phát triển tại làng nghề theo điểm h khoản 1 Điều 13. Những chính sách này tạo động lực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, từng bước hình thành nền kinh tế tuần hoàn và xây dựng Thủ đô phát triển xanh, bền vững.

Phát huy vai trò cộng đồng trong bảo vệ môi trường Thủ đô

Bên cạnh các cơ chế quản lý, giám sát từ phía chính quyền, Luật Thủ đô 2026 đề cao vai trò tham gia của người dân trong bảo vệ môi trường. Theo Điều 30, cơ chế phối hợp bảo vệ môi trường vùng Thủ đô được xây dựng trên cơ sở chia sẻ dữ liệu môi trường, kết nối hệ thống quan trắc, giám sát ô nhiễm và xây dựng kế hoạch bảo vệ môi trường liên vùng. Đồng thời, Điều 33 quy định trách nhiệm công khai, minh bạch thông tin để Nhân dân được biết, tham gia ý kiến và giám sát quá trình thực hiện.

Sự đồng hành của người dân, doanh nghiệp cùng chính quyền sẽ là yếu tố quyết định để các chính sách môi trường đi vào thực tiễn. Khi mỗi chủ thể đều nhận thức rõ trách nhiệm của mình, công tác bảo vệ môi trường sẽ trở thành một hành động chung, góp phần xây dựng Thủ đô xanh.

Luật Thủ đô 2026 đã tạo dựng nền tảng pháp lý quan trọng, trao cho Hà Nội những cơ chế đủ mạnh để chủ động kiểm soát, phòng ngừa và xử lý các vấn đề ô nhiễm môi trường, hướng tới mục tiêu phát triển xanh, bền vững. Tuy nhiên, xây dựng một Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại không chỉ được quyết định bởi chính sách mà còn bắt đầu từ ý thức giữ gìn từng hàng cây, nguồn nước và bầu không khí trong lành. Bảo vệ môi trường là trách nhiệm chung của chính quyền, doanh nghiệp và mỗi người dân, cùng chung tay kiến tạo một Hà Nội xanh, đáng sống cho hôm nay và các thế hệ mai sau./.

Quét mã tải tài liệu tại đây