(Nhân đọc Đại tướng Nguyễn Chí Thanh - Sáng trong như ngọc một con ngườiNXB Thuận Hóa Huế - 2012)

Tôi biết Bạch Lê Quang cách đây đã hơn mười năm, qua sự giới thiệu của Thái Ngọc San và những truyện ngắn của Quang thỉnh thoảng in trên báo Thanh Niên, thời anh San còn làm “tư lệnh” miền Trung cho báo này, chứ chưa rũ sạch nợ đờ, rẽ về cõi khác.

Mỗi di sản văn hoá đều có không gian diễn xướng riêng biệt, gắn chủ thể sáng tạo. Sẽ khó để có thể bảo tồn và phát huy nếu tách biệt di sản đó khỏi môi trường diễn xướng nguyên thuỷ. Tuy nhiên, với nghệ thuật cung đình (NTCĐ) Huế, việc bảo tồn di sản gắn với môi trường diễn xướng không phải chuyện cứ nỗ lực là được, khi thời của nhà Nguyễn đã là quá vãng.

Huế mùa này nắng đổ lửa. Từ sớm, từng tia nắng li ti đã nhanh nhảu chui vào phòng đánh thức cơn say, gọi mọi người chào đón ngày mới. 7 giờ sáng, nắng tràn khắp đường, nhuộm vàng bóng cây, phủ lên ly cà phê của ba tôi. Rồi sẽ lại nắng ghê lắm...

Bàn tay của tạo hóa thật diệu kì. Nó tạo nên bao nhiêu cái đẹp, có những cái đẹp đến ngỡ ngàng. Khi nghĩ đến đá sỏi khô cằn, hẳn như một phản xạ tự nhiên, bất kì ai trong chúng ta cũng sẽ nghĩ đến sự chết chóc, khô héo, nghèo nàn và tàn lụi. Nhưng ở những nơi như vậy, tạo hóa vẫn tìm ra cái đẹp, tạo ra cái đẹp rực rỡ, tỏa sáng đầy sức sống và kiêu hãnh - những chùm hoa trên đá.

Đồng Sĩ Nguyên, một nhân vật nổi tiếng, từng đảm trách nhiều chức vụ trong các cơ quan Đảng, Nhà nước, quân đội từ địa phương đến trung ương, nhưng nói đến ông, người ta thường nhớ đến "vị tướng Trường Sơn" một thời oanh liệt.

Rất khó để nói cuốn sách “Thư gửi con” của tiến sĩ Thái Kim Lan thuộc thể loại nào. Tác giả cũng khiêm tốn nói rằng đây là “cuốn sách nhỏ”, là “của riêng” của hai người, của mẹ và của con”… Tuy vậy, do tác giả là một học giả am hiểu văn hóa Đông-Tây, nên “cuốn sách nhỏ” này, dù chỉ tập trung vào đề tài “mẹ và con”, vẫn gợi nghĩ đến nhiều vấn đề xã hội rất có ý nghĩa.

Bắt nguồn từ văn hóa, trong tâm thức mỗi người Việt bao giờ cũng tồn tại ý niệm về ngôi nhà. Khởi đầu từ những vách đá, hang hốc cho đến khi biết chặt cây đốn cành gầy dựng nơi ở, con người ta luôn có ý định che chắn về nơi ăn chốn ở của mình. Điều kiện tự nhiên cùng khí hậu khắc nghiệt sinh ra sự thích nghi này. Khác với dân du mục thảo nguyên đầy nắng gió bình yên và khoảng không phóng khoáng, người Việt luôn ấp ủ chắt chiu vun đắp cho căn nhà.

Buổi chiều từ đỉnh núi phía tây Huế trở về, thấy nằng nặng đôi chân, nhìn lại thì dan díu bao nhiêu là cỏ may bám đầy ống quần. Bèn ngồi lại bên gốc thông, lần gỡ cỏ may mà thoảng nhớ bao nhiêu thi phẩm đã lang thang cùng tấc lòng cỏ may này. Xưa lắm là Nguyễn Bính, đa tình vẫn giống đa tình: “Hồn anh như hoa cỏ may/ Một chiều cả gió bám đầy áo em”. Gần nữa là Xuân Quỳnh, với bao nhiêu là mỏng manh: “Khắp nẻo giăng đầy hoa cỏ may/ Áo em sơ ý cỏ găm đầy/ Lời yêu mỏng mảnh như mây khói/ Ai biết tình anh có đổi thay?”. Một dấu chấm hỏi mà xốn xang bao thế hệ yêu thơ. Gần đây hơn là Phạm Công Trứ, cỏ may ảnh chiếu trong khung trời pha lê bao la tiếc nuối: “Em đi để lại nụ cười/ Trong tôi vỡ một khoảng trời pha lê/ Trăng vàng đêm ấy bờ đê/ Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may”...

Thuở nhỏ, mình từng mơ ước trở thành họa sĩ. Nhìn những hình vẽ các cậu bé ngất nghểu ngồi trên lưng trâu của thầy Thọ ở văn phòng trường, mình rất thích. Bố mình là người mê tranh. Ông mua những bức tranh khá đẹp lồng khung kính treo lên tường. Sau này mình mới biết đó là tranh của các họa sĩ nổi tiếng như Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Tô Ngọc Vân... Năm học lớp 3, mình đã tập vẽ tranh phong cảnh, chủ yếu là phong cảnh làng quê. Mình từng ngồi hàng giờ trên cửa biển để vẽ cảnh mặt trời lên. Mình cũng đã từng ngồi hàng giờ trên bờ đê để vẽ cảnh mặt trời lặn. Mình thích nhất là vẽ cảnh ngôi nhà thờ soi bóng xuống mặt hồ... Đến bây giờ còn giữ được một vài bức, thỉnh thoảng mình vẫn mang ra ngắm để nhớ về những năm tháng tuổi thơ.

Cái chuông gió phía sau hiên nhà bây giờ không còn kêu leng keng nữa. Cái khoảng không gian rất đẹp mà mình thường hãnh diện khi giới thiệu với mọi người đã bị đóng kín mất rồi, từ khi phân nửa diện tích của Nam Giao hoài cổ đã bị người ta gỡ ra, mang đi và xây lại bằng những viên gạch. Thế nên mấy ngày qua, mỗi khi về nhà, mình lại thấy thiêu thiếu một cái gì, mất mát một điều gì.

Khi nói đến hồ Tịnh Tâm ở Cố đô Huế mọi người liên tưởng ngay đến sen. Một loài hoa tinh khiết, cao quý nhưng lại được mọc lên từ đất bùn nơi các ao hồ. Suốt thời gian dài trong năm, mặt hồ Tịnh Tâm lặng lẽ chỉ có gió nước, nắng mưa, bèo và rau muống, không hề thấy dấu vết của sen hồng, sen bạch.

Trong chiến tranh, người dân Huế đã thu thập và lưu giữ những hiện vật có in hình ảnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tìm cách cất giấu để che mắt quân thù, với tất cả tình cảm thiêng liêng nhất, mến yêu nhất hướng về Người.

Tuổi thơ của tôi bắt đầu như thế! Với thầy cô, bạn bè và biết bao xúc cảm trào lên trong tâm trí của một cô bé 17 tuổi rõ là “vẫn còn con nít lắm”.

Tuổi thơ tôi sống gần gũi với tre, tre quanh nhà, tre quanh xóm, tre quanh làng. Đi đâu cũng chạm phải tre, ngay cả trong thành phố. Màu tre hòa chung cùng cây cỏ khác tạo thành tầng bậc xanh thấp cao xoa dịu cái nắng gắt mùa hạ. Lũy tre che chắn rét buốt của gió bấc và giảm bớt cơn cuồng nộ của giông bão thổi táp vào những ngôi nhà tranh thấp nhỏ. Tiếng cọ xát của các thân tre trong gió lớn tựa tiếng kêu các cơ bắp của miền quê đang gồng mình chịu đựng hay vươn vai đứng lên từ những khó khăn.